Αντώνης Νικολής, Το Σκοτεινό Νησί ―εκδόσεις Ποταμός 2019
Η Σιωπή και ο Θάνατος του Λόγου στο Σκοτεινό Νησί του Αντώνη Νικολή
Εισαγωγή
Η νουβέλα Το Σκοτεινό Νησί του Αντώνη Νικολή, έργο υψηλής ερμηνευτικής πυκνότητας και ξεχωριστής μορφικής συνοχής, εγγράφεται στις πιο ριζοσπαστικές και ενδοστρεφείς στιγμές της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, καθώς συγκροτεί έναν αφηγηματικό κόσμο στον οποίο η κρίση του Λόγου συνδέεται άμεσα με τη φθορά της ιστορικής συνέχειας, της ηθικής τάξης και της υποκειμενικής συνοχής. Το έργο αναπτύσσεται σε ένα μετακαταστροφικό περιβάλλον βιοπολιτικού ελέγχου, γενετικού διαχωρισμού και ακραίας απομόνωσης, όπου η γλώσσα παύει να λειτουργεί ως σταθερό μέσο νοηματοδότησης του κόσμου και μετατρέπεται σε ίχνος μιας πολιτισμικής μορφής που βρίσκεται ήδη σε προχωρημένη αποσύνθεση. Με αυτή την έννοια, η νουβέλα υπερβαίνει τα όρια μιας ακόμη δυστοπικής αφήγησης επιβίωσης στα όρια και αρθρώνεται ως ποιητικός στοχασμός πάνω στις προϋποθέσεις και τους όρους με τους οποίους ο άνθρωπος συγκροτείται ως υποκείμενο του λόγου και της ιστορίας.
Ο πυρήνας της πλοκής είναι εξωτερικά λιτός. Σε έναν απομονωμένο νησιωτικό χώρο τρία πρόσωπα συνυπάρχουν προσωρινά, έως ότου η εύθραυστη ισορροπία των σχέσεων καταλήξει σε βίαιη ρήξη και φόνο. Η σημασία του έργου, ωστόσο, εντοπίζεται λιγότερο στη διαδοχή των εξωτερικών συμβάντων και περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο η αφήγηση οργανώνει τη διάβρωση της γλώσσας, τη διάλυση της ερμηνευτικής βεβαιότητας και την έκθεση του ανθρώπινου σώματος σε συνθήκες ελέγχου, επιτήρησης και εξάρτησης. Η τραγική ένταση της νουβέλας απορρέει ακριβώς από αυτή τη μετατόπιση: από τη σύγκρουση των προσώπων στη βαθύτερη αποτυχία του Λόγου να θεμελιώσει κοινότητα, μνήμη και σταθερό ορίζοντα νοήματος και αλήθειας.
Η μελέτη που ακολουθεί εξετάζει τη νουβέλα με βάση τέσσερις κύριους άξονες. Ο πρώτος αφορά στη δραματουργική του οργάνωση, ο δεύτερος εστιάζει στην αφηγηματική μορφή και στην υφολογική διαφοροποίηση των φωνών, ο τρίτος αναπτύσσει τις βασικές ερμηνευτικές της διαστάσεις, με έμφαση στα οντολογικά, βιοπολιτικά, έμφυλα και ηθικοφιλοσοφικά του συμφραζόμενα, και τέλος, ο τέταρτος διερευνά τις ενδεχόμενες λογοτεχνικές συγγένειες του κειμένου και το ιδιαίτερο εκφραστικό μητρώο του Νικολή. Σκοπός της ανάγνωσης αυτής είναι να καταδείξει ότι, στη νουβέλα, η σιωπή συνιστά κρίσιμη μάζα και ότι ο θάνατος του Λόγου σφραγίζει ως στρώμα καταστροφής την εξάντληση ενός ολόκληρου πολιτισμικού παραδείγματος.
Ι. Η δραματουργική οργάνωση της νουβέλας
- Ο χώρος, ο χρόνος και η βασική συνθήκη
Η νουβέλα εκτυλίσσεται σε έναν σχεδόν ερημωμένο κόσμο, όπου η μόλυνση, η γενετική ταξινόμηση (το ιστορικό κοινωνικής διάκρισης ανάμεσα σε «γενετικά ελεγμένους» και «τυχαίους», με τη ρητορική μίσους και διώξεων για τους δεύτερους, επιβαρύνει επώδυνα τη συλλογική μνήμη των όποιων επιζώντων) και η περιβαλλοντική κατάρρευση έχουν διαμορφώσει ένα νέο βιοπολιτικό περιβάλλον. Κύριος χώρος της αφήγησης είναι μια σπηλιά και ο περίγυρός της σε ένα μικρό βραχονήσι, πιθανό απομεινάρι βυθισμένης στεριάς, το οποίο ο ηλικιωμένος κάτοικός του, ο Ωρομέδων, εξαιτίας της υγρασίας και της πυκνής ομίχλης, έχει ονομάσει «Το Σκοτεινό Νησί». Στον χώρο αυτόν καταφθάνουν από μακριά ένας νεαρός άντρας και η συνοδός του, τους οποίους ο Ωρομέδων προσφωνεί, σύμφωνα με τη δική του συμβολική τάξη, Ηρακλή και Πέργαμοντ. Από τη συνύπαρξη αυτή προκύπτει σταδιακά ένα τρίγωνο υπαρξιακής, ιδεολογικής και ερωτικής έντασης. Ο χρόνος της ιστορίας είναι μελλοντικός αλλά ακαθόριστος, το περιβάλλον του έργου κυριαρχείται από εντροπία, παρακμή και μια αίσθηση τελικής εξάντλησης της παλαιάς τάξης πραγμάτων. Η απουσία σαφούς ιστορικής σήμανσης ενισχύει τον μετα-ιστορικό χαρακτήρα της νουβέλας. Η αφήγηση κινείται εξ αρχής σε έναν κόσμο που έχει ήδη περάσει μέσα από την κρίσιμη καταστροφή και τώρα επιβιώνει σε συνθήκες υπολειμματικής διάρκειας. Η καταστροφή λειτουργεί αδιάλειπτα ως λανθάνουσα μνήμη αλλά και ως ατμοσφαιρικό υπόβαθρο, ενώ το παρόν του έργου οργανώνεται σε πεδίο παρατεταμένης φθοράς και υπαρξιακής αμηχανίας.
Ο χώρος του έργου, εν είδει ετεροτοπίας, διαθέτει από την πρώτη στιγμή πυκνή δραματουργική και συμβολική λειτουργία. Η σπηλιά και ο βραχώδης περίγυρός της αποτελούν τον κεντρικό τόπο της δράσης και συγχρόνως το υλικό πεδίο μέσα στο οποίο οργανώνεται η σχέση ανάμεσα στη στοιχειώδη επιβίωση και την εξουσία. Η στατικότητα της υγρασίας, της ομίχλης και της σκοτεινότητας καθώς και η δυσκολία πρόσβασης συμβάλλουν στη συγκρότηση μιας πνιγηρής ατμόσφαιρας όπου ο τόπος αποκτά ιδιότυπο ψυχικό και πολιτισμικό βάθος. Η ονομασία «Το Σκοτεινό Νησί» συμπυκνώνει ακριβώς αυτή τη διπλή ιδιότητα, καθώς σηματοδοτεί έναν χώρο υλικό και συγχρόνως μια εσωτερική κατάσταση.
Βασική συνθήκη της νουβέλας είναι το δέλεαρ και η πρόκληση της συνύπαρξης των τριών προσώπων σε αυτόν τον κλειστό χώρο των περιορισμένων πόρων. Το νερό, η τροφή, τα αποθέματα, η ασφάλεια και η πρόσβαση στο νησί ορίζουν την υλική βάση της συμβίωσης. Μέσα σε αυτή την συνθήκη αναπτύσσεται σταδιακά ένα υπόγειο και εκρηκτικό στον πυρήνα του πλέγμα σχέσεων, το οποίο ορίζεται ασύμμετρα από την εξάρτηση και την επιθυμία, την λεκτική επιβολή και τη βία, καθιστώντας τη σπηλιά μικρόκοσμο επιβίωσης, πειθαρχικό περιβάλλον και σκηνή όπου η ζωή τίθεται διαρκώς σε δοκιμασία και διαπραγμάτευση.
- Η τριμερής δομή του έργου
Η νουβέλα παρουσιάζει μια μορφικά αυστηρή και νοηματικά λειτουργική σύνθεση, οργανωμένη σε τρία μέρη, τα οποία συγκροτούνται από τις διαδοχικές προσωπικές αφηγήσεις των τριών πρωταγωνιστών. Κάθε πρόσωπο αφηγείται τα ίδια περίπου συμβάντα από διαφορετική θέση συνείδησης, επιθυμίας και ισχύος.
Το Α΄ Μέρος θεσπίζει τον χώρο, παρουσιάζει τα πρόσωπα και εγκαθιδρύει την αρχική διάταξη των σχέσεων. Το Β΄ Μέρος πυκνώνει τη σύγκρουση και επιτρέπει να φανεί ο βίαιος πυρήνας της συμβίωσης. Το Γ΄ Μέρος οδηγεί στην αποσύνθεση της εξουσίας του Ωρομέδοντα, στην πράξη της ρήξης και στην αμφίσημη αναχώρηση των δύο επιζώντων.
Η τριμερής αυτή διάταξη προσδίδει στο έργο καθαρή δραματουργική κατεύθυνση. Η αφήγηση προχωρεί από την εγκατάσταση μιας τάξης προς τη φθορά της και από εκεί προς την ανατροπή και την έξοδο. Αυτή η εσωτερική κίνηση επιτρέπει στην αφήγηση να αναπτύξει με ακρίβεια τη βαθμιαία μεταβολή των ρόλων και τη μετατόπιση του νοηματικού της κέντρου. Στην αρχή δεσπόζει ο λόγος ως οργανωτική δύναμη του χώρου, στη συνέχεια εμφανίζεται με μεγαλύτερη καθαρότητα η βία που τον συνοδεύει και στο τέλος, το βάρος περνά μέσα από τη σιωπή, το σώμα και τη μουσική σε μια νέα συνθήκη λυτρωτικής αποδέσμευσης.
- Το Α΄ Μέρος
Το Α΄ Μέρος αποτελεί τη θεμελιώδη σκηνή της συνάντησης. Εδώ παρουσιάζονται τα τρία πρόσωπα, καθορίζεται ο τόπος της συμβίωσης και τίθενται οι πρώτοι όροι της σχέσης ανάμεσά τους. Η άφιξη του Ηρακλή και της Πέργαμοντ στη σπηλιά του Ωρομέδοντα δημιουργεί αμέσως πεδίο αμοιβαίας παρατήρησης, όπου κάθε κίνηση, κάθε λέξη και κάθε χειρονομία αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα.
Ο Ηρακλής επεξεργάζεται τον χώρο με προσοχή, επιφυλακτικότητα και ανάγκη εσωτερικής τακτοποίησης. Η οπτική του προσλαμβάνει τη σπηλιά ως κλειστό μικρόκοσμο, μέσα στον οποίο η παρουσία του ίδιου και της Πέργαμοντ εξαρτάται από τη βούληση και από τους κανόνες του Ωρομέδοντα. Η διάθεσή του να υπολογίζει, να οργανώνει και να παρακολουθεί τις λεπτομέρειες της συμβίωσης φανερώνει μια συνείδηση που επιδιώκει να κατοικήσει τον χώρο μέσα από λογική επεξεργασία και πρακτικό έλεγχο.
Η Πέργαμοντ εισέρχεται στον ίδιο χώρο με διαφορετική ποιότητα παρουσίας. Η σωματικότητά της, το ύφος της, ο τρόπος με τον οποίο κινείται, φορτίζουν το περιβάλλον με λεκτική και αισθητηριακή ενέργεια, μεταβάλλοντας αμέσως το κλίμα της σπηλιάς. Η μορφή της φέρει σκηνική ένταση και συνδέεται από την πρώτη στιγμή με έναν άλλο ρυθμό ζωής, περισσότερο κινητικό και λιγότερο ελεγχόμενο από τη λογική οικονομία του Ωρομέδοντα.
Ο Ωρομέδων καθιερώνεται εξαρχής ως κύριος του τόπου. Η ισχύς του διαμορφώνεται μέσα από τη σχέση του με τον χώρο, μέσα από την οργάνωση των πόρων και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο αποδίδει ονόματα και θέσεις στους άλλους. Η ονοματοδοσία αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνει ότι η εξουσία του ασκείται ήδη σε συμβολικό επίπεδο. Το Α΄ Μέρος οργανώνει στο υπόστρωμα της αφήγησης το τριπλό σχήμα των φωνών, τη συνείδηση που προσπαθεί να κατανοήσει, την αυθεντία που επιβάλλει όρους και τη σωματική παρουσία που μεταβάλλει τη σκηνή.
- Το Β΄ Μέρος
Στο Β΄ Μέρος η ένταση της νουβέλας αυξάνεται και η εσωτερική δομή της συμβίωσης αποκαλύπτεται με μεγαλύτερη καθαρότητα. Η έλλειψη νερού και η αναγκαστική εγγύτητα διατηρούν την πρακτική και συμβολική τους βαρύτητα, ενώ το κύριο δραματουργικό ενδιαφέρον εστιάζει πλέον στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι σχέσεις εξουσίας, φόβου, επιθυμίας και ενοχής.
Ο Ηρακλής παραμένει αρχικά προσκολλημένος στη λογική των αριθμών και των υπολογισμών και η επιμονή του αυτή εκφράζει την ανάγκη να αποκτήσει η κρίση όρια και η αβεβαιότητα μορφή διαχειρίσιμη. Σταδιακά, όμως, η λογιστική του προσέγγιση χάνει την επάρκειά της. Η εμπειρία της βίας, η μεταβολή της σχέσης του με την Πέργαμοντ και η αυξανόμενη επίγνωση του τρόπου με τον οποίο ο Ωρομέδων οργανώνει και ελέγχει τον χώρο οδηγούν τη συνείδησή του σε βαθύτερη δοκιμασία. Η ηθική του θέση αποκτά ολοένα μεγαλύτερο βάρος.
Η Πέργαμοντ υφίσταται την αληθινή υφή του εξουσιαστικού πλαισίου με βαριές μορφές ταπείνωσης και σωματικής επιβάρυνσης. Η φίμωση, η καθήλωση, η επιτήρηση του σώματός της και η συνολική προσπάθεια να περιοριστεί η κινητικότητά της αποκαλύπτουν την ολοκληρωτική καθεστωτική αντίληψη της συνύπαρξης. Η φωνή της, ωστόσο, παραμένει σταθερή, ειρωνική, παρατηρητική και εσωτερικά ισχυρή. Η αντίσταση που ενσαρκώνει αποφεύγει τη θεαματική σύγκρουση, βασίζεται κυρίως στην επιμονή της παρουσίας και στη διατήρηση ενός εσωτερικού πυρήνα συνοχής.
Ο Ωρομέδων αποκαλύπτεται ξεκάθαρα ως μορφή πειθαρχικής κυριαρχίας, ο λόγος του αποσκοπεί στο να ορίζει, να εξηγεί, να ταξινομεί και να κατευθύνει, ενώ η εξουσία του επεκτείνεται στο σώμα, στα συναισθήματα και στις ίδιες τις ερμηνείες των άλλων. Το Β΄ Μέρος καθιστά σαφές ότι η αυθεντία του στοχεύει σε μια συνολική αξίωση κυριαρχίας επάνω στον άλλο.
Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει βαθιά τον τρόπο αντίληψης του Ηρακλή. Η σχέση του με την Πέργαμοντ αποκτά μεγαλύτερη εσωτερική πυκνότητα και συμπάθεια, ενώ η συνείδησή του μετατοπίζεται από την αρχική αμηχανία προς μια διαυγέστερη ηθική κρίση. Η μετάβαση αυτή αποτελεί το ουσιαστικό κέντρο του Β΄ Μέρους καθώς προετοιμάζει την εκρηκτική εξέλιξη που θα ακολουθήσει.
- Το Γ΄ Μέρος
Το Γ΄ Μέρος αποτελεί τον χώρο της κορύφωσης και της ριζοσπαστικής αντίδρασης. Ο Ωρομέδων, έχοντας πλέον απωλέσει μεγάλο μέρος της σωματικής και λεκτικής του ισχύος, μολονότι η φωνή του εξακολουθεί να φέρει την ανάμνηση ενός παλαιού κύρους, αν και κλονισμένη στη συνοχή της, προβάλλει αδύναμος, με την εκφορά του λόγου του απορυθμισμένη, και κυρίως αισθητά μειωμένη τη δυνατότητά του να συγκρατεί το κέντρο της σκηνής. Η προσωπική του κατάρρευση αποκτά αφηγηματικά μεγάλη συμβολική σημασία.
Η Πέργαμοντ, αντίθετα, αναδεικνύεται σε βασική σκηνοθετική δύναμη του τέλους. Η παρουσία της οργανώνεται με ακρίβεια, με αίσθηση του χρόνου της σκηνής και με σταθερό έλεγχο της ατμόσφαιρας. Η χρήση της μουσικής, της προσποίησης, της ειρωνείας και της αναμονής τής επιτρέπει να μεταβάλει τους όρους της κατάστασης. Η μορφή ισχύος που φέρει δεν έχει βεβαίως τον χαρακτήρα της νομοθετικής αυθεντίας· συνδέεται αποκλειστικά με το σώμα, με το ύφος, με τον ρυθμό, και αριστοτεχνικά με την ικανότητα να συγκροτεί μια διαφορετική ποιότητα εμπειρίας.
Ο Ηρακλής περνά στην πράξη και αναλαμβάνει το βάρος της τελικής σύγκρουσης. Ο φόνος του Ωρομέδοντα αποδίδεται με τρόπο σωματικά οξύ και εσωτερικά φορτισμένο. Η νουβέλα διατηρεί γύρω από αυτή την πράξη ατμόσφαιρα ενοχής, σύγχυσης και τραυματικής έντασης, στοιχείο που της προσδίδει σημαντικό ηθικό βάθος. Η πράξη του Ηρακλή εγγράφεται ως γεγονός αναπόδραστο και συγχρόνως δύσκολο να σταθεροποιηθεί σε μία μόνο ερμηνευτική οπτική.
Μετά τον θάνατο του Ωρομέδοντα, το έργο μεταβάλλει αισθητά τον τόνο του. Η βροχή, η δυνατότητα αναχώρησης, το πλοίο και η επίμονη παρουσία της μουσικής δημιουργούν πεδίο συνέχειας. Η επιβίωση, όπως διαγράφεται στο τέλος, παραμένει επιβαρυμένη από μνήμη και τραύμα, περιέχει όμως και μια αίσθηση γαλήνης, καθώς η διαφυγή προς το μέλλον αποκτά χαρακτήρα ανοιχτό και ήρεμα αισιόδοξο.
- Συνοπτική δραματουργική αποτίμηση
Η δραματουργική οργάνωση του Σκοτεινού Νησιού είναι από τις μεγαλύτερες αρετές της ιδιότυπης αυτής νουβέλας. Η τριμερής μορφή της επιτρέπει τη βαθμιαία οργάνωση, την ανάπτυξη και την κορύφωση της σύγκρουσης με τρόπο εσωτερικά συνεπή. Η σπηλιά λειτουργεί ως ενιαίος σκηνικός πυρήνας, μέσα στον οποίο η επιβίωση, ο λόγος και η εξουσία, το σώμα και η μουσική διαμορφώνουν ένα σύστημα σχέσεων υψηλής πυκνότητας.
Η πορεία από την εγκαθίδρυση της αυθεντίας του Ωρομέδοντα προς την φθορά της, και από εκεί προς την ανατροπή και την φυγή, προσδίδει στο έργο καθαρή εσωτερική κατεύθυνση. Η νουβέλα συνδυάζει με έμπνευση τη μορφική αυστηρότητα με τη βαθιά ερμηνευτική ανοικτότητα.
ΙΙ. Αφηγηματική μορφή και υφολογική συγκρότηση
- Πολυφωνία και αφηγηματική αρχή
Η αφηγηματική μορφή του Σκοτεινού Νησιού στηρίζεται σε οργανωμένη πολυφωνία. Οι τρεις κεντρικές φωνές αντιστοιχούν στις τρεις βασικές συνειδήσεις που συγκροτούν τη δράση και προσφέρουν διαφορετικές προσλήψεις του ίδιου κόσμου. Η κάθε φωνή φέρει ξεχωριστή σχέση ως προς την εμπειρία, την μνήμη, την επιθυμία και τη γλώσσα. Μέσα από αυτή τη δομή, η αλήθεια προκύπτει ως αποτέλεσμα συνάρθρωσης επιμέρους προοπτικών.
Η πολυφωνία της νουβέλας έχει ουσιαστικό χαρακτήρα, καθώς οι φωνές δεν λειτουργούν απλώς ως πολλαπλές αφηγήσεις ενός ήδη δοσμένου γεγονότος, αλλά καθεμία παράγει δικό της πεδίο ερμηνείας και δική της μορφή πρόσβασης στο συμβάν. Ο Ηρακλής αφηγείται με βαρύτητα συνείδησης και αμφιβολίας, ο Ωρομέδων οργανώνει λόγο αυθεντίας και ερμηνευτικής κυριότητας, ενώ η Πέργαμοντ μιλά μέσα από επιτέλεση, ειρωνεία και ρυθμό. Η πολυφωνία λειτουργεί εντέλει ως το βασικό πεδίο νοηματοδότησης, αυτής της ιδιαίτερης συνθήκης ύπαρξης και πολιτισμικής διάταξης.
Πίσω από τις διακριτές φωνές διακρίνεται σαφής οργανωτική αρχή, η σειρά των ενοτήτων, η κατανομή των κρίσιμων επεισοδίων και η εναλλαγή των οπτικών γωνιών αποκαλύπτουν υψηλό βαθμό συνθετικής πειθαρχίας, όπου έργο διατηρεί ενιαία μορφή χωρίς να περιορίζει την αυτονομία των φωνών του.
- Δομή και μετα-αφηγηματική λειτουργία
Η επαναφορά συγγενών ή ταυτόχρονων συμβάντων από διαφορετικές οπτικές προσδίδει στο έργο σαφή μετα-αφηγηματική λειτουργία. Η αφήγηση θέτει σε δοκιμασία τις ίδιες τις προϋποθέσεις της. Το ποιος μιλά, από ποια θέση μιλά, πώς οργανώνει τη μνήμη του και πώς διεκδικεί κύρος μέσα από τη γλώσσα μετατρέπεται σε κεντρικό αντικείμενο της ανάγνωσης.
Οι επιμέρους ενότητες λειτουργούν σχεδόν ως διασταυρούμενες μαρτυρίες. Κάθε φωνή φωτίζει ορισμένα στοιχεία, παραμερίζει άλλα και χρωματίζει το κοινό πεδίο με τη δική της ψυχική και ιδεολογική ποιότητα. Το αποτέλεσμα είναι μια μορφή αφήγησης που δεν προσφέρει έτοιμη και τελική συνοχή, αλλά ζητεί από τον αναγνώστη να ανασυνθέσει το υλικό, να μετρήσει τις αποστάσεις ανάμεσα στις αφηγήσεις και να αντιληφθεί τη σχεσιακή φύση της αλήθειας.
Η μετα-αφηγηματική αυτή διάσταση συνδέεται στενά με το κεντρικό θέμα του έργου. Η κρίση του λόγου δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο της νουβέλας· εγγράφεται ουσιαστικά και στην ίδια τη μορφή της αφήγησης, καθώς κάθε φωνή δείχνει ταυτόχρονα τη δύναμη και τα όριά της.
- Ύφος του Ηρακλή
«Κι όσο γδυνόμουν, δίπλωνα τη στολή μου …, εκείνος σήκωσε ήσυχα το μέτωπο, με κοίταζε, δεν ήμουν σίγουρος αν ήταν ψυχρό ή ζεστό το βλέμμα του… Όμως δεν τον ρώτησα ποτέ, μάλλον αντιλήφθηκα εξαρχής τη στάση του».
Το ύφος του Ηρακλή χαρακτηρίζεται από εσωτερικότητα, αναλυτική προσήλωση και έντονη αίσθηση αβεβαιότητας. Ο λόγος του φέρει ανάγκη ταξινόμησης και εσωτερικής στήριξης, η γλώσσα του τείνει προς τη διευκρίνιση, προς τη λεπτομερή αποτύπωση και προς την προσεκτική αποτίμηση των προσώπων και των συνθηκών.
«Δύο πράγματα πρέπει να οικονομήσουμε. Το νερό και τα αισθήματά μας».
Αυτή η αφηγηματική στάση αποκαλύπτει ένα υποκείμενο που προσπαθεί να διατηρήσει εσωτερική συνοχή μέσω της γλωσσικής οργάνωσης του κόσμου.
Η ιδιαιτερότητα της φωνής του Ηρακλή βρίσκεται όμως στην εσωτερική της ευθραυστότητα. Η γλώσσα του προσφέρει διαρκή επεξεργασία της εμπειρίας, ο στοχαστικός του τόνος συνδέεται με μια καθυστερημένη κατανόηση και αυτοσυνειδησία και κυρίως με μια διαρκή εναγώνια προσπάθεια να αναγνωρίσει τη θέση του μέσα στη σύγκρουση. Μέσα από αυτό το ύφος, η νουβέλα αποδίδει την πορεία μιας συνείδησης που περνά από την ηθική αμηχανία προς την τελική ανάληψη της ευθύνης.
- Ύφος του Ωρομέδοντα
«Σπερμολόγε γύναι, περίτριμμα τῆς ἀγορᾶς, ὄλεθρε γραμματεῦ…».
Η φωνή του Ωρομέδοντα συγκροτείται μέσα από ρητορική επιβάρυνση, βεβαιότητα του τόνου και αυξημένη αυτοσυνείδηση. Ο λόγος του έχει χαρακτήρα αποφαντικό, ταξινομικό και ηθικά επιτηδευμένο, ενώ η γλώσσα του προβάλλει, με επιτήδευση αλλά και κενοσπουδία, ως φορέας αυθεντίας και πολιτισμικής συνέχειας. Η δομή της πρότασής του, ο στομφώδης τόνος, οι αρχαιοπρεπείς αποχρώσεις και οι αφοριστικές κινήσεις της εκφοράς του υπηρετούν με πληρότητα αυτή την εικόνα μέχρι το τέλος.
Ωστόσο, το ύφος του Ωρομέδοντα λειτουργεί και ως μέσο αποκάλυψης της εύθραυστης βάσης της αυθεντίας του, όσο περισσότερο επιμένει στη δύναμη της δικής του λεκτικής τάξης, τόσο πιο έντονα διαφαίνεται η ανάγκη του να στηριχθεί σε αυτή, καθιστώντας βαθμιαία τη γλώσσα του πεδίο αποσύνθεσης. Η ίδια η μορφή του λόγου του αποτυπώνει με σχεδόν σωματική πιστότητα τη σταδιακή πορεία του προς την εξάντληση και την κατάρρευση.
- Ύφος της Πέργαμοντ
«Περίμενα. Είχα τον νου μου και περίμενα. Και άλλωστε, αγάπη μου, γυναίκες είμαστε… το ξέρουμε καλά εμείς πως η αχλάδα πίσω την έχει την ουρά».
Η φωνή της Πέργαμοντ είναι το πιο κινητικό και σωματοποιημένο ύφος του έργου. Η προφορικότητα, η ειρωνική εγρήγορση, η σκηνική ελευθερία, οι απότομες μεταπτώσεις του τόνου και η διαρκής σχέση της γλώσσας με την παρουσία συγκροτούν μια μορφή εκφοράς ιδιαίτερα δραστική. Ο λόγος της δεν περιορίζεται στην περιγραφή· παράγει ζωηρή αισθησιακή ατμόσφαιρα, μεταβάλλει τις ισορροπίες και προσδίδει στα επεισόδια ιδιότυπη και μοναδικής γοητείας θεατρική ένταση.
Η σημασία αυτής της φωνής εντοπίζεται στην ικανότητά της να οργανώνει διαφορετικό πεδίο εμπειρίας. Στον λόγο της Πέργαμοντ η ειρωνεία, η σωματική μνήμη, το παιχνίδι και ο ρυθμός αποκτούν ερμηνευτική δύναμη, και η παρουσία της μέσα στη νουβέλα επιτρέπει τη μετατόπιση από το καθεστώς του κυριαρχικού λόγου προς μια άλλη εμπειρία σχέσης, μαγικής και αυθεντικά καλλιτεχνικής με τον κόσμο.
- Η μουσική ως μορφή γλώσσας
Η μουσική έχει στο Σκοτεινό Νησί ουσιαστική δομική σημασία. Τα τραγούδια της Πέργαμοντ, οι φωνητικές ποιότητες, οι επαναλήψεις και η καταληκτική χορευτική κίνηση συγκροτούν ένα ιδιαίτερο επίπεδο γλωσσικότητας, όπου η μουσική ενεργοποιεί μνήμη και σώμα, προσφέρει συμμετοχή και κοινή χρονικότητα. Η μουσική λειτουργεί ενθουσιαστικά ως μέσο επαφής και συγκρότησης εμπειρίας στα σημεία όπου η λεκτική κυριότητα έχει ήδη αποδυναμωθεί.
Η σημασία της μουσικής γίνεται ιδιαίτερα έντονη στο τέλος της νουβέλας, όπου ο ρυθμός και το τραγούδι συνοδεύουν την έξοδο.
«Χορεύαμε. Είναι ρυθμός αρχαίου κουβανέζικου bolero».
Η νουβέλα μεταθέτει με τον τρόπο αυτό μέρος του σημασιολογικού της βάρους σε μια μορφή έκφρασης που συνδέεται περισσότερο με τη φωνητική ενέργεια και με την αισθητηριακή συνύπαρξη.
ΙΙΙ. Ερμηνευτικές προσεγγίσεις
- Το θεωρητικό πλαίσιο
Το Σκοτεινό Νησί προσφέρεται για σύνθετη θεωρητική ανάγνωση. Η μορφή του, οι σχέσεις που οργανώνει και η ιδιάζουσα παρουσία της μουσικής επιτρέπουν τη συνδυαστική αξιοποίηση αφηγηματολογικών, φιλοσοφικών, βιοπολιτικών και αισθητικών εργαλείων. Η πολυφωνία της νουβέλας απαιτεί πρωτίστως προσέγγιση που να λαμβάνει υπόψη τη σχεσιακή φύση της αλήθειας. Η πορεία του Ηρακλή ανοίγει ένα πεδίο υπαρξιακής ανάγνωσης γύρω από την ευθύνη και την πράξη. Η σπηλιά, ως τόπος πειθάρχησης της ζωής, προσφέρεται για βιοπολιτική ερμηνεία. Η μουσική, τέλος, ζητεί αισθητική προσέγγιση που να αναγνωρίζει τη σημασία του ρυθμού ως μορφής σχέσης.
Αυτά τα επίπεδα λειτουργούν συνδυαστικά. Η δυναμική της νουβέλας προκύπτει ακριβώς από τη σύμπλεξή τους. Η μορφή της αφήγησης, η οργάνωση του σώματος, η κρίση της λεκτικής αυθεντίας και η ανάδυση του τραγουδιού συμμετέχουν σε ένα ενιαίο πεδίο σημασίας.
- Οντολογικά ερωτήματα
Το έργο θέτει με ένταση το ζήτημα της ταυτότητας. Τα πρόσωπα παρουσιάζονται ως μορφές ασταθείς, εκτεθειμένες στη δύναμη και την επιθυμία του άλλου. Ο Ηρακλής συγκροτείται ως συνείδηση που αναζητεί εκτός από εσωτερική συνοχή και ηθικό προσανατολισμό. Ο Ωρομέδων οργανώνει τον εαυτό του μέσω της γλώσσας, της ονοματοδοσίας και της μυθοποίησης της αυθεντίας του. Αντίθετα, η Πέργαμοντ συγκροτεί την παρουσία της σκηνικά, μέσα από ρυθμό, επιτέλεση, σωματική γνώση, συνεχή κινητικότητα και ευελιξία.
Το Σκοτεινό Νησί προτείνει και διερευνά μια αντίληψη της ταυτότητας ως σχέσης και όχι ως σταθερής ουσίας, καθώς η υποκειμενικότητα εμφανίζεται ως διαδικασία, ως τρόπος στάσης στον κόσμο και ως συνεχής έκθεση σε δυνάμεις που τη μεταβάλλουν.
- Βιοπολιτική και πολιτική αλληγορία
«Είναι δικιά μου η σπηλιά, δικός μου αυτός ο χρόνος τους, δικιά μου η ζωή τους πια».
Η βιοπολιτική διάσταση του έργου είναι ιδιαίτερα εμφανής και ωμή. Το νερό, η τροφή, οι σωματικές λειτουργίες, η υγιεινή, η καθαρότητα και η διαχείριση του χώρου αποκτούν χαρακτήρα πολιτικό. Η ζωή τίθεται υπό επιτήρηση και η καθημερινότητα οργανώνεται ως πειθαρχικό σύστημα. Η σπηλιά λειτουργεί, συνεπώς, ως μικρογραφία εξουσίας που δρα επί της ζωής σε άμεσο επίπεδο. Ο Ωρομέδων εκφράζει αυτή τη λογική, ορίζει, κατευθύνει, επιβλέπει και καθιστά τον χώρο του φορέα ενός εσωτερικού καθεστώτος. Η Πέργαμοντ υφίσταται στον εντονότερο βαθμό τις μορφές αυτής της διαχείρισης.
«Ελέγχω φυσικές της λειτουργίες καθημερινά. Ημερησίως τρία γεύματα, δύο κατουρήματα, ένα χέσιμο. Είναι η μέθοδος: τρία-δύο-ένα. Με ενδιαφέρει η εδραίωση της κανονικότητας: βρέξει-χιονίσει, το καθετί στην ώρα του».
Ο Ηρακλής τοποθετείται σε ενδιάμεση θέση, όπου η αδράνεια, η συμμετοχή και η ηθική αφύπνιση συνυπάρχουν. Η νουβέλα αποδίδει με ακρίβεια τον τρόπο με τον οποίο η ζωή υπό συνθήκη διαχείρισης μετατρέπεται σε αντικείμενο κυριαρχίας.
- Ψυχαναλυτικές και έμφυλες διαστάσεις
Η σχέση του Ωρομέδοντα με τον Ηρακλή φέρει έντονη ψυχική και συμβολική φόρτιση. Ο νεαρός άντρας λειτουργεί ως φορέας μιας μορφής συνέχειας, μιας επιθυμητής πληρότητας και μιας δυνατότητας αναγνώρισης, που ο Ωρομέδων προσπαθεί να κατακτήσει μέσα από τον έλεγχο και τη γλώσσα. Η κρίση αυτής της σχέσης συνοδεύει και την κρίση της αυθεντίας του.
Η Πέργαμοντ εισάγει μια διαφορετική λογική έμφυλης παρουσίας. Η θηλυκότητά της οργανώνεται μέσα από το ύφος, το σώμα, τη φωνή και τη σκηνική επιτέλεση. Ο Ηρακλής ενσαρκώνει την ευάλωτη και εσωτερικά διχασμένη ανδρική ταυτότητα. Ο Ωρομέδων εκφράζει μια μορφή πατριαρχικής αρρενωπότητας που στηρίζεται στην αυθεντία του λόγου και στη διεκδίκηση κυριαρχίας. Το φύλο, στο έργο, προσλαμβάνει εμφανώς χαρακτήρα σχέσης, εκφοράς και σωματικής θέσης μέσα στο πεδίο της εξουσίας.
- Ηθικοφιλοσοφικά και μεταϊστορικά ερωτήματα
Η ηθική ένταση της νουβέλας συμπυκνώνεται κυρίως στην πορεία του Ηρακλή. Η τελική πράξη του, πέρα από απλή αποκατάσταση της τάξης, εγγράφεται στο έργο ως πράξη που φέρει ευθύνη και ενοχή καθώς και τραυματική μνήμη. Η σημασία της βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο μετασχηματίζει μια συνείδηση, η οποία αμφιταλαντεύεται, σε υποκείμενο που αναλαμβάνει το βάρος της απόφασης.
«Ο Ωρομέδοντας […] ζει με την ιδέα ότι οι σκέψεις του έχουν ή θα πάρουν “ιστορική αξία” […] Είναι αυτός, νομίζω, ο πυρετός του Ωρομέδοντα […]
Η μετα-ιστορική διάσταση του έργου αναδεικνύεται στον τρόπο με τον οποίο η Ιστορία επιβιώνει κυρίως ως λεκτικό υπόλειμμα στον λόγο του Ωρομέδοντα, ενώ η πραγματική εμπειρία των προσώπων οργανώνεται γύρω από την επιβίωση, την παρακμή και τη σωματική εγγύτητα. Το μέλλον εμφανίζεται τελικά ως αβέβαιο άνοιγμα και όχι ως γραμμική προέκταση σταθερής ιστορικής βεβαιότητας.
ΙV. Λογοτεχνικές συγγένειες και το εκφραστικό μητρώο του Νικολή
Η συγγένεια του Νικολή με τον Beckett, όπως και στο μεταγενέστερο έργο του Το Γυμναστήριο, είναι και εδώ ουσιαστική. Ο κλειστός, έρημος χώρος, η ανιστορική συνθήκη του κόσμου, η κρίση της φωνής και η σημασία της σιωπής, και κυρίως η υπαρξιακή αποψίλωση που διαποτίζεται από υπόγειο μαύρο χιούμορ, δημιουργούν εύλογο πεδίο σύγκρισης. Η συνείδηση στο Σκοτεινό Νησί παρουσιάζεται εκτεθειμένη, συχνά διχασμένη και παρούσα σε ένα περιβάλλον όπου η γλώσσα έχει ήδη χάσει την παλαιά της βεβαιότητα και κυριότητα.
Η μορφή του Ωρομέδοντα, ως αφηγηματική ταυτότητα, συνομιλεί ιδιοσυγκρασιακά με πρόσωπα του Bernhard, ιδίως ως προς τη ρητορική της επιβάρυνση, τη λογιοσύνη ως σύμπτωμα και τη σταδιακή απογύμνωση της φωνής που στηρίζεται στην ίδια της την αυθεντία. Η λεκτική του επιμονή προσδίδει στη μορφή του ψυχική και ιδεολογική ένταση.
Η πολυφωνική σύνθεση, η κατανομή της εμπειρίας σε διαφορετικές συνειδήσεις και η θραυσματική οικοδόμηση της αλήθειας επιτρέπουν συσχετισμό με τον Faulkner. Η εμπειρία οργανώνεται μέσα από μερικές οπτικές και προσλαμβάνει ιδιαίτερη πυκνότητα μέσω της μεταξύ τους σχέσης. Από την άλλη, η εσωτερική ρευστότητα της συνείδησης και στις τρεις φωνές υποδεικνύει επίσης ένα είδος όσμωσης με την ύφανση της Woolf, μια εκλεκτική συγγένεια που παρουσιάζεται επιλεκτικά σε χρήση σε όλη την έκταση της λογοτεχνικής παραγωγής του Νικολή (βλ. Ο Θάνατος του Μισθοφόρου, Περεγρίνος).
Σε μια δεύτερη οριζόντια ανάγνωση, επιμέρους μορφολογικά στοιχεία και μοτίβα προβάλλουν τη δυνατότητα για περαιτέρω ενδιαφέροντες συσχετισμούς και λογοτεχνικό «διάλογο», όπως, για παράδειγμα, η κλειστή τριγωνική συμβίωση (Sartre), η αδιαφανής εξουσία του χώρου (Kafka), η ειρωνική και σκηνικά φορτισμένη φωνή της Πέργαμοντ (Bolaño), η μικροκλίμακα κοινότητας σε συνθήκη κρίσης (Saramago) και τέλος, το concept του νησιού, ως απομονωμένου τόπου ιδιαίτερης χρονικότητας και σχέσης με την εμπειρία (Bioy Casares).
Η πρωτοτυπία του Νικολή έγκειται στον τρόπο με τον οποίο συνθέτει μια σαφώς προσωπική γλωσσική οικονομία. Η γραφή του συνδυάζει σωματικότητα, υφολογική ακρίβεια, προφορικότητα, φιλοσοφική φόρτιση και δραματουργική πειθαρχία. Κάθε φωνή διαθέτει ξεχωριστή υφή και σαφές εσωτερικό βάρος. Η μορφή της νουβέλας κατορθώνει, έτσι, να αποδώσει τη φθορά της λεκτικής αυθεντίας όχι μόνο θεματικά, αλλά και μορφολογικά.
Επίμετρο Α
Τα δύο τραγούδια
Τα δύο τραγούδια της Πέργαμοντ έχουν καίρια θέση στη σημασιολογική οικονομία της νουβέλας.
«Τη δροσερή, την ιδρωμένη φλούδα / ούτε που τη γλείψαμε…»
«Η ντοματιά της προγιαγιάς μου» συγκεντρώνει μνήμη, σώμα, αισθητηριακή εγγύτητα και λαϊκή τελετουργική φόρτιση.
«Το τραγούδι του καφέ» ενεργοποιεί το πεδίο της καθημερινής φροντίδας, της μικρής απόλαυσης και της ήσυχης περιεκτικής συνοχής.
«Κούπα στην κούπα του καφέ, μέτρησες ποτέ πόσες; … / Ζωή ανόητη, γλυκιά πικρή ζεστή γουλιά…»
Τα δύο τραγούδια προσφέρουν στην Πέργαμοντ έναν τρόπο να συγκροτεί φωνητική παρουσία έξω από τους όρους της λεκτικής κυριαρχίας του Ωρομέδοντα. Η μουσική αναλαμβάνει, όπως ήδη επισημάνθηκε, λειτουργία άκρως ουσιαστική, καθώς συνδέει τη μνήμη με τον ρυθμό και την κοινότητα με τη σωματική εμπειρία.
Επίμετρο Β
Η καταληκτική παράγραφος και ο τόνος της εξόδου
«Προχωρούσαμε σκυμμένοι, προσέχοντας να μη σκοντάψουμε σε καμιά κοτρόνα. Κινούσαμε προς το υπόλοιπο της ζωής μας. Βουλιάζαμε σε κάτι σαν χαρωπό κενό. Το μέλλον ούτε να το προβλέψουμε, ούτε να το επηρεάσουμε πια θέλαμε. Ας ήτανε συναρπαστικό κι ας μας έβγαζε όπου στο κέρατο ήθελε.»
Η τελευταία παράγραφος του έργου συμπυκνώνει με ιδιαίτερη καθαρότητα τον τελικό του τόνο. Η έξοδος των δύο προσώπων αποδίδεται μέσα από σωματικές εικόνες προσεκτικής συνέχειας, κόπωσης και ανοιχτής έκθεσης στο μέλλον. Το βίωμα του χρόνου μεταβάλλεται αισθητά, η ανάγκη κυριαρχίας επί του μέλλοντος έχει υποχωρήσει και στη θέση της προβάλλει μια ήρεμη αποδοχή της αβεβαιότητας.
Η φράση «χαρωπό κενό» οργανώνει σε εξαιρετικά συμπυκνωμένη μορφή αυτή τη νέα κατάσταση. Το έργο ολοκληρώνεται σε ατμόσφαιρα ήπιας ανοικτότητας, όπου η ζωή συνεχίζεται χωρίς την επιβάρυνση του παλαιού καθεστώτος αυθεντίας και ελέγχου.
Επίλογος
Το Σκοτεινό Νησί αποτελεί νουβέλα υψηλής μορφικής συνέπειας και έντονης στοχαστικής βαρύτητας. Η δραματουργική πειθαρχία, η πολυφωνική συγκρότηση, η υφολογική διαφοροποίηση των φωνών και η φιλοσοφική πυκνότητα συναντώνται σε μια αφήγηση που επεξεργάζεται με ακρίβεια τη διάβρωση της αυθεντίας, την κρίση του λόγου και την αναζήτηση μιας εύθραυστης μορφής κοινής ζωής.
Ο Ωρομέδων, ο Ηρακλής και η Πέργαμοντ συγκροτούν τρεις διαφορετικές σχέσεις προς τον κόσμο: ο πρώτος οργανώνει την ύπαρξή του μέσα από τη λεκτική αυθεντία, ο δεύτερος διασχίζει την πορεία της εσωτερικής αμφιταλάντευσης προς την πράξη και την ανάληψη της ευθύνης, ενώ τρίτη φέρει σώμα, ρυθμό, φωνή και επιτέλεση. Το έργο οδηγείται σταδιακά προς έναν χώρο διεξόδου, όπου η μουσική, η σιωπή και η κοινή κίνηση αποκτούν κεντρική σημασία.
Η ιδιοτυπία της νουβέλας έγκειται στον τρόπο με τον οποίο μορφοποιεί αυτή τη μετάβαση με νηφαλιότητα και ένταση μαζί. Από αυτή την άποψη, το Σκοτεινό Νησί κατέχει ιδιαίτερη θέση στη σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία, καθώς στην ιστορική εξάντληση του κυρίαρχου πολιτισμικού παραδείγματος υποβάλλει ως δυνατότητα την (προσωπική;) απόσυρση στη μαγική επικράτεια της τέχνης.
EXCURSUS
ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΟΥ ΠΡΟΤΥΠΟΥ
Από την Αρετή στη Μαγεία, ο Ηρακλής του Ξενοφώντα και ο Νεαρός του Σκοτεινού Νησιού
Η αλληγορική διήγηση του Ξενοφώντα, όπως παραδίδεται μέσω του Σωκράτη στα Απομνημονεύματα (2.1.21–2.1.29), αποτελεί ένα από τα θεμελιώδη μορφώματα του ηθικού παραδείγματος στην ελληνική γραμματεία. Ο Ηρακλής, νέος και μόνος, συναντά δύο γυναικείες μορφές. Η Αρετή τού προτείνει μια δύσκολη ζωή, συνδεδεμένη με τον κόπο, τη φρόνηση και την προοπτική της δόξας. Η Κακία τού προσφέρει ευχαρίστηση, απόλαυση, εύκολη δόξα και ηδονή. Η επιλογή του Ηρακλή υπέρ της Αρετής σηματοδοτεί την έναρξη μιας ηρωικής πορείας, η οποία θεμελιώνεται στον μόχθο, την εγκράτεια και την αφοσίωση σε αξίες.
Ο Νεαρός στη νουβέλα, όπως και ο Ηρακλής, στέκει σε ένα ψυχικό και αφηγηματικό σταυροδρόμι. Η επιλογή του, τον απομακρύνει τόσο από την κακία, όπως αυτή θα οριζόταν στο σωκρατικό πλαίσιο, όσο και από την παραδοσιακή αρετή. Η δολοφονία του Ωρομέδοντα σημασιοδοτεί ένα εναλλακτικό καθαρτήριο και λειτουργεί ως τελετουργική αποκοπή από τον «Πατέρα», ώστε να καταστεί δυνατή η είσοδός του στον κόσμο της Πέργαμοντ, δηλαδή σε έναν κόσμο ρυθμού, αφής, σώματος και αισθηματικής μνήμης.
Ο Νεαρός Άνδρας στο Σκοτεινό Νησί ενσαρκώνει μια διαφορετική αφηγηματική ταυτότητα, έναν σύγχρονο Ηρακλή, ο οποίος, μπροστά στο δίλημμα του Λόγου και της «Μουσικής», επιλέγει τη μεταμορφωτική μαγεία της Τέχνης στη θέση της Αρετής (όταν μάλιστα η τελευταία νοείται κυρίως ως πειθάρχηση στην κανονιστική πατριαρχική λογική), διεκδικώντας, όπως ο μυημένος στα βακχικά μυστήρια, την συνέχιση της πορείας του μέσα σε μια νέα απελευθερωμένη υπαρξιακή κατάσταση. Σε αυτή τη λογοτεχνική μεταγραφή, το δίλημμα της Αρετής και της Κακίας έχει πλήρως ανασκευαστεί. Εφόσον η Αρετή προτείνεται ως παρωχημένος ιδεοληπτικός δεσμός, η Πέργαμοντ, ως persona του θεάτρου, της μουσικής και της ανατροπής, αναδεικνύεται ως η μόνη δυνατή αφήγηση. Το φιλοσοφικό δίλημμα του Ξενοφώντα, όπως διασκευάζεται στο Σκοτεινό Νησί, αποτυπώνει τον θάνατο του Λόγου ως κατάρρευση μιας ευρύτερης πολιτισμικής αρχιτεκτονικής και ταυτόχρονα υποβάλλει, μετά την πτώση των μεγάλων βεβαιοτήτων, μέσα από την Πέργαμοντ και την καταληκτική μουσική του τραγουδιού της, μια ελάχιστη αλλά παρηγορητική μορφή συνέχειας και επιβίωσης.
*
©Δημήτριος Μποσνάκης
